هۆكارە ئابووریەكانی پشت ڕووخاندنی میرنشینە كوردییەكان

كه‌یوان ئازاد

ئەم لایەنەش ڕۆڵی خۆی لە لاوازبوون و ڕووخاندنی دەسەڵاتە كوردییەكاندا بینی. بەتایبەت بایەخ و دەوڵەمەندیی ناوچە كوردییەكان لە ڕووی ئابوورییەوە. وەك دەوڵەمەندیی ناوچەكانی دینەوەر و شارەزوور، لە بواری كشتوكاڵ و ئاژەڵداری و بازرگانی و پیشەی دەست و پیشەسازیدا. ئەوەش داهاتێكی باشی بە دەوڵەتی حەسنەوی بەخشی، لەم بوارەدا چاكسازییەكانی (بەدر كوڕی حەسنەوی) لە بایەخدان بە كشتوكاڵ و ئاژەڵداری و رێكخستنەوەی باجەكان، گەشەی بە ئابووریی ناوچەی دینەوەر و شارەزوور دا، بە ڕادەیەك بووە خاوەنی سامان و داهاتێكی زۆر، كە لە پێداویستییەكانی دەسەڵاتەكەی زیاتر بوون، بۆیە هەناردەی دەرەوەی كردن.

ئەو چاكسازییانەش نەك تەنیا ململانێی ناوخۆیی ئەندامانی بنەماڵەی لەگەڵ خۆی هێنا، تا بەو سامان و داهاتە زۆرە بگەن، بەڵكوو هانی میرەكانی هەردوو دەوڵەتی عەنازی و بووەیهیشی دا، پەلاماری ناوچەكانی سنووری دەوڵەتی حەسنەوی بدەن. وەك ئەوەی (مەملان كوڕی ئەبولشۆك كوڕی عەنناز) لە ساڵی (434/1042ز) بۆ ئەوەی لە (موهەلهەل)ی برای بدات كە میر میرنشینەكە بوو، پەلاماری ناوچەی شارەزووری دا و تاڵانی كرد و دواتر سووتاندی. ئەوەش زیانی زۆری بە ناوچەكە و ئابووریی خەڵكەكەی و تەنانەت دەوڵەتی حەسنەوییش گەیاند.

ئەوەش لە كاتێكدا بوو كە دۆخی ئابووریی دەوڵەتی خەلافەتی عەباسی لەو سەردەمەدا خراپ و باجەكان زیاد كرابوون. مامەڵەی دەرەبەگەكانیش لەگەڵ جووتیاران توند و خراپ بوون. بەو دۆخەشی دەوڵەتی حەسنەوی پێیدا تێپەڕ دەبوو، (بەدری كوڕی حەسنەوی) بۆ ناوخۆیی خۆی و دەوروپشتەكەی و نزیكانی ڕژد و پیسكە بوو. ئەوەش ئەوەندی دیكە دۆخی خەڵكەی خراپ كرد.

لە دەوڵەتی دۆستەكیی مەروانییشدا (ئەبووموزەفەر مەنسووڕ كوڕی میر سەعد) بە پیسكەیى و دنیاپەرستى ناسرابوو، بۆیە ئەوەش كاریگەریی لەسەر دەسەڵاتەكەی بەجێ هێشت. تەنانەت پاشەكشە بە لایەنی ئابووریی دەوڵەتەكەی كرد، چونكە ئەوەی كاری بۆ نەكرد و گوێی پێنەدا، خزمەتی زەوییە كشتوكاڵییەكان و كاری بازرگانی بوو. لە بەرامبەردا باجی لەسەر خاوەن موڵك و هاوڵاتییەكانی زیاد كرد. ئەوەش ناڕەزایى خەڵكی وڵاتەكەی و لەسەروویانەوە سەرۆكی خێڵ و هۆز و تیرەكانی ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتەكەی. ئەوەش وای لە (عوبەیدوللا كوڕی ئەبووتاهیر) سەرۆكی هۆزی بەشنەوی كرد، ڕابەرایەتیی ئەو خەڵكە ناڕازییە بكات و كۆتایی بە ژیان و دەسەڵاتەكەشی بهێنێت.

لایەنێكی دیكەی كاریگەرییە خراپەكانی لایەنی ئابووری لەسەر دەوڵەت و میرنشینە كوردییەكان، كارەساتە سروشتییەكان بوو. ئەوەش هەر لە لافاو و زریان و بەفربارین و بارانی بەلێزمە، تا دەگاتە بوومەلەزرە و تەنانەت وشكەساڵی و بڵابوونەوەی پەتای كوشندە. دیارە هەریەك لەو كارەساتانەش، لەپاڵ ململانێی ناوخۆیی و دەستێوەردانی دەرەكی، كاریگەریی خراپی لەسەر تێكچوون و خراپبوونی دۆخی ئابووری و دارایی دەوڵەت و میرنشینەكان و تەنانەت كۆی ژیانی خەڵك هەبوو، كە دواجار هەندێك لەو دەسەڵاتانەی لە ڕووخان نزیك كردەوە، وەك دەوڵەتانی (عەننازی، شەدادی، دۆستەكی و مەروانی، هەزبانی)، لەو كارەساتە سروشتییانەشی ڕوویان دا، (لافاو) یەكێكیان بوو، كە لە شارەكانی هەرێمی جزیرە وەك (هەولێر، شنگال، میافارقین) لە ساڵی (511ك/1117ز) ڕووی دا. ئەو ڕووداوە سروشتییەش كاریگەریی خراپی لەسەر هەردوو دەوڵەتی (دۆستەكی و مەروانی) و هەروەها (هەزبانی) هەبوو.
لەلایەكی دیكەوە، ڕوودانی بوومەلەرزە یەك لەدوای یەكەكانی هەرێمی جزیرە، لە ساڵەكانی (508ك/1114ز)، (534ك/1138ز)، (565ك/1155ز)، (597ك/1200ز)، لەپاڵ هاتنی وشكەساڵی لەنێوان ساڵانی (511-512ك/1117-1118ز)، (534ك/1139ز)، (548ك/1153ز)، (574-575ك/1178-1179ز) لە هەمان هەرێم، دۆخی ئابووری و ژیانی خەڵكەكەی، خراپ تێكشكاند. ئەمەو جگە لە زیانە مرۆییەكانی.

زیانێكی دیكەی پایەی ئابووریی دەسەڵاتە كوردییەكان، هاتنی هێرشی كوللە بوو بۆ سەر زەوی و كێڵگە كشتوكاڵییەكانی هەرێمەكانی (چیا و جزیرە) لە ساڵانی (546-547ك/1151-1152ز)دا.
كۆی ئەو كارەساتە سروشتی و زیانە كشتوكاڵییانە، نەك هەر كاریگەریی خراپیان لەسەر دۆخی خەڵك و دەسەڵاتدارە كوردەكان دروست كرد، دووچاری ئاستەنگی ئابووری و كۆمەڵایەتیی گەورەشی كردن. تەنانەت بووە هۆكاری دابەزینی ئاستی دارایی تاك و خێزان و دەسەڵاتەكان، كە توانای چارەسەریان نەبوو. ئەمەو جگە لەوەی هەزاران خێزانی بێ ماڵ و حاڵ كرد، كە ئەوەش لە توانای میرەكاندا نەبوو چارەسەری ئەو دۆخە نەخوازراوە بكەن، بەوەی كارەساتەكان لە سنووری ئەوان و لە ماوەی دەسەڵاتداریەتیی ئەواندا بوو. هەربۆیە زیانی بە هێزی سیاسییان گەیاند و لە ڕووخان نزیكی كردنەوە.

جیاواز لە هەموو ئەوانەش، جگە لە چەند دەسەڵاتێكی كوردی نەبێت، وەك (دۆستەكی مەروانی، ئەیووبی)، ئەوانی دیكە خاوەنی دراوی خۆیان نەبوون و مامەڵەیان بە هەمان دراوی عەباسی یان فاتیمی و بووەیهی و سەلجووقی كرد. ئەوەش بەو مانایە بوو، كە ئەوان خاوەنی سەربەخۆیی ئابووریی خۆیان نەبوون، تا لە كاتی ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەی ئەو دەوڵەتانە، سەربەخۆیی ئابووریی خۆیان ڕابگرن. هەر بۆیە لە كاتی فشاری سیاسیی هەریەك لەو هێزانە بۆ سەریان، دووچاری كێشەی ئابووری كردن و نەیانتوانی بەو دراوە مامەڵە بكەن، كە هی خۆیان نەبوو. كاریگەریی ئەوەش لەسەر ئەو بازرگانانە بوو، دانیشتووی سنووری ئەو دەسەڵاتە كوردییانە بوون، یان كاڵایان لەنێوان ئەو دەوڵەتانە و دەرەوەیدا دەگواستەوە. هەر بۆیە لەبری ئەوەی بە (دراو) مامەڵە بكەن، دەبوا بە (گۆڕینەوە- المقایضة) ئەو كارە بكەن، كە ئەوەش بۆ هەموو دۆخ و بابەتێكی بازرگانی لەبار نەبوو.